ÇOCUKLAR SPORA BAŞLAMADAN ÖNCE

Bir çok çocuk ve genç için değişik sporlarla tanışma zamanı ilköğrenim yıllarıdır. Hareketli ve o zamana dek hep sağlıklı gördüğümüz çocuklarımızın çoğunun spor yapmaya engel olacak bir hastalığı olmayabilir. Ancak bazı kontrollerin yapılması  çocuğunuzun hem spora vücut olarak uygunluğunu hem de ileride o dalda başarisini belirlemeye yardimci olacaktir. 

 Spora başlamadan doktora görünmenin amacı nedir?

Çocuğun belli bir sporu yapmasına engel olacak herhangi bir sağlık sorununun varlığı ancak muayene ve bazı testlerle anlaşılabilir.

Aileyi ve çocuğu, spor öncesi yapılacak ısınma egzersizleri, stretching hareketleri, doğru beslenme ve emniyet kurallarına uyarak çalışma gibi konularda bilgilendirerek  çocuğun, sporu isteyerek ve verimli bir şekilde yapmasını sağlamak gereklidir.

 Çocuğa, takımdaki diğer oyuncularla ilişkiler konusunda rehber olarak, sporun sadece fiziksel değil, sosyal gelişimine de olumlu etkisi olmasını sağlamalıdır.

Ailenin takıma nasıl destek olacağı anlatılmalıdır.

Spor öncesi yapılan fizik muayenin  çalışmalar başlamadan en az 3 hafta önce başlaması önerilir. Böylelikle; araya giren bir hastalık için, hem tedavi zamanı kalır, hem de gelişmekte olan kas ve eklemleri  hazırlayacak ön çalışmalar yapılabilir.

ÇOCUĞUNUZA UYGUN SPOR NEDİR?

Spor, tek başına ya da yarışmalı olarak yapıldığı her iki durumda da çocuğun fiziksel ve sosyal gelişimi için gereklidir. Son 10 yılda sporda güvenlik kavramının önem kazanması, spor tıbbının gelişmesine zemin hazırlamıştır.

Çocuk ve adolesanda dikkat edilmesi gereken bazı konular şunlardır:

Gelişmekte olan kemiklere uygulanacak burucu kuvvetler ciddi hasara neden olabilir. Çocuklar topla oynarlen topun döndürülerek atıldığı durumlarda olduğu gibi.. Çocuklar oyunla gelişirler. Bir gözetmen varlığında, gereken önlemlerin alındığı ve eşit ağırlıkta oyuncuların oynadığı maçlar, bir çocuğun kendine başına gözetimsiz, emniyesiz bir parkta yapacağı herhangi bir aktiviteden daha riskli değildir. Çoğu çocuk seçim kendine bırakıldığında, ruhsal yapısına, kişiliğine uygun bir spor dalını seçecektir. Eğer seçilen spordan memnunsa, çocuğunuz hem fiziksel hem de duygusal olarak bundan faydalanır. Babasının zoruyla futbol takımına giren bir çocuk ise, kendine güvenini tam oturtamaz.Utangaç, sessiz bir çocuğu ‘diğer erkek çocuklar’ gibi olmak için bir takıma sokmak doğru bir yol değildir.

Arkadaşlar tarafından kabul görmek büyüyen çocuklar ve ergenler için çok önemlidir. Bir takım oyuncusu olmak bu yüzden önceliklidir.  Futbol, basketbol gibi takım sporları böyle çocukların sosyal gelişimine; tenis oynamaktan çok daha fazla katkıda bulunacaktır. Dayanıklılık sporları olan yüzme ve atletizm kontakt sporlarından daha güvenlidir. Takım oyunları çocuğunuzun ergenlik dönemindeki sosyal gelişimine katkıda bulunurken, kişisel sporlar daha uzun vadede özgüven sağlar.

Özetle, spor çocuğunuzun hem hoşlanacağı bir aktivite, hem de birşeyler öğrenme aracı olmalıdır. Ailenin doğru yönlendirmesi, ailenin işe karışmasından  daha yararlıdır.

Güvenlİk önlemleri

Çoğu okul sporunda çocuklar için gereken önlemler alınır ancak gözetimsiz yapılan bazı aktiviteler; kaykay yapmak, paten yapmak, vb sırasında bu önlemler gözden kaçabilir. Diz, dirsek ve başın zarar görmesini engellemek için kask, ve tamponlar kullanılmalıdır.

Bisiklet sürerken, çocukların sıklıkla üzerine düştüğü gidon ve ara demirler özel tamponlarla sarılabilir.
Spor ayakkabıları: Kısa konçlu, ayakkabılar basketbol ayakkabılarından daha güvenlidir. Uzun süre koşarak oynanan sporlarda (jogging) topuğun iyi yerleştiği rahat bir ayakkabı şarttır. Çocuğunuz sert zeminde koşuyor ( basketbol sahası gibi) ve topuk ağrısından yakınıyorsa, ayakkabının topuğuna yumuşak bir destek yerleştirilebilir. Bu destek, gelişmekte olan kemiklerin zarar görmesini engeller. Genellikle gelişmekte olan çocuklar sert zeminde uzun sure koşmamalıdırlar.  Çim veya toprak zemin bu iş için daha uygundur. Ayak bileğinde daha önce bir hasar olmuşsa, yüksek konçlu ayakkabılar ve bileğin sarılması koruyucu olabilir. Futbol, hokey gibi kontak sporlarında diş koruyucuların takılması da önemlidir.

Dikkat: Trampolin ciddi boyun yaralanmasına ve felce yolaçabilecek tehlikeli bir oyun aracıdır. Okullarda ve bahçelerde kullanılması son derecede risklidir. Kaykay ve paten de benzer şekilde tehlikelidir. Kask, dirseklik, dizlik  ve bileklik takılmadan kullanılmamalıdır.

ISINMA ÖN HAZIRLIK

Forma girmek için oyuna çıkmaktansa, oyuna çıkmadan forma girmek her zaman daha doğrudur. Bu, çocukları özellikle ilgilendiren bir sözdür. Yarışmalı sporlarda 3 hafta öncesinden hazırlanma gereklidir. Vaktinden önce çok yüklenmek, kas ağrıları ve kas zedelnmesiyle sonlanır.
Ergenlik öncesi ve ergenlik yıllarında çocukların kemikleri kaslarından daha hızlı büyür. Bu yüzden önceden stretching denen kas gerici ve gevşetici hareketleri yapmak erişkindekinden daha da önemlidir. Oyundan on dakika önce, gün içinde ise birkaç kez onbeş saniyelik germe hareketleri genç sporcu için çok önem taşır. Bu hazırlıklar çocuğunuzun kaslarının zarar görme riskini azaltır ve atletik performansını arttırır.

Spor öncesi kilo verici diyetler

Takıma uyum nedeniyle uygulanan kısa süreli diyetler çok büyük sorundur. Kilo vücutta iki bölünden kaybedilir: kas ve yağ. Büyüyen çocuklarda kilo, fazlalık yağdan kaybedilmelidir. Çocukların çoğunda, vücudun %5 ila 10’unda yağ fazlası olduğundan, bu miktarda kilo kaybı güvenlidir. Obez bir çocuk daha fazla verebilir, zayıf bir çocuk için bu miktar bile fazla olabilir. Büyüyen çocukta kilo kaybı, kısıtlayıcı bir diyetle değil, hareketle yakılan kalorilerle gerçekleşmelidir.

Ne kadar kilo vermesi zararsızdır?

Doktorundan çocuğunuzun ne kadar kilo fazlası olduğunu öğrenin.

Ergenlik çağında büyümek için 1800 kaloriyi aldığından emin olun.

Enerji sarfını arttırarak, haftada 1 kg vermesini hedefleyin. Günde iki saat devamlı egzersiz 800-1000 kalori kaybettirir. Eğer çocuğunuz haftada 7000 kalori yakabilirse 1 kg yağ kaybeder. Kısıtlayıcı bir diyet uygulanmazsa, kilo kaybı çocuğun normal gelişimini de etkilemez.

 Bazı sporcular sezon öncesi kilo almak isteyebilirler. Bu doktor kontrolünde yapılmalıdır. Kas kitlesini yaklaşık yarım kilo arttırabilmek için 3000 ekstra kalori gereklidir. Bu noktada alınan ekstra kalorinin limitini belirleyerek, yağa dönüşmesini önlemek gereklidir. Haftada maksimum 700 gram kas ağırlığı arttırılabilir. Kas ağırlığının artması, kasın çalıştırılmasına da bağlıdır. Kas aktivitesi artmadığı takdirde, alınan kalori yağa dönüşür. Doktorunuz deri kalınlığını kol, bel gibi bölgelerde kaliperle ölçerek, kilonun kas ya da yağdan olduğunu anlayabilir.

Ağırlık kaldırma

Kısa sürede kas yapmayı kolaylaştırdığı için oldukça popüler olan bu spor, genç sporcular arasında göğüs ve kas ağrısıyla doktora başvuranların sayısını arttırmaktadır. Ağırlık kaldırma gözetim altında, bir antrenör tarafından yönlendirilmelidir.

Sık görülen spor yaralanmaları
3 tip spor yaralanması vardır:
1. Burkulma, zorlanma, kırılma
2. Ezilme
3. Aşırı zorlanmaya bağlı yaralanmalar.

Burkulma ve kırılmalar:

Çocuklar ve erişkinlerin arasındaki en önemli fark, kemik uçlarında bulunan ve daha yumuşak olan büyüme plakalarıdır. Bu bölgeler, kemiğe bağlanan bağlara (ligaman) nazaran daha zayıf olduklarından, ani bir zorlanmada (bilek burkulması), büyüme plakası kemikten ayrılabilir. Bu, büyüyen kemiklere özel bir kırık şeklidir. Aynı tip zorlanma, bir erişkinde bağ kopmasına neden olur çünkü büyüme plakası artık yoktur ve en zayıf yapı bağlardır. Büyüme plakasında olan bir kırık, doğru tedavi edilmezse, kemik gelişimi bozulabilir ve o kol veya bacak kısa kalabilir.

Şu durumlarda doktora gitmek zorunludur:

Noktasal hassasiyet: Çocuğunuz bir parmakla acıyan yeri gösteriyor ve ağrıyı küçük bir alanda tarif ediyorsa, altta bir kırık olabilir.

Ağrılı eklem hareketi: Çocuklar ağrıyı hissetmemek için eklemi en konforlu pozisyonda tutmak isterler. Bir dirsek yaralanmasında, kolunu bükerek ve vücuduna yapışık tutarak bir çeşit askıya almayı seçebilir. Genellikle,ağrı, şişlik,hassasiyet ve hareket kısıtlılığı doktora başvurmayı gerektirir.

Kas zorlanması: Tendon zorlanmasıdır. Sıklıkla sırt, kalça ve uyluk kaslarında görülür. Hafif zorlanmalarda oyuncu, maç sonuna dek devam edebilir; ağrı ve hareket kısıtlılığı ertesi güne dek hissedilemeyebilir. Tendon aşırı zorlanmışsa, kas zedelenmiş ve doku içine kanama olmuş olabilir. Bu da hemen şişlik, hareket kısıtlılığı ve ağrı belirtileri verir.

Kramp büyük kasların aniden şiddetli kasılması sonucu ortaya çıkan şiddetli ağrıdır. Genellikle kalça ya da bacakta gerilmeye neden olur. Isı uygulamak ve masaj, krampı geçirir. Ağrı devam etmez ve sporcu aktivitesine devam edebilir.

Ezilme: Bu tip yaralanma en çok futbolda karşı karşıya gelen sporcuların ön uyluk kaslarında meydana gelir. Bu bölgede ağrı ve şişlik olur ve kasın kasılmasıyla artar. Bu belirtiler hemen ya da 24 saat kadar geç ortaya çıkabilir. Omuz ve kalçada da bu tür zedelenmeler olabilir.

Aşırı kullanmaya bağlı hasar: Çocuklarda kemiklerin ucundaki epifiz bölgesi eklemin aşırı kullanıldığı durumlarda iltihabi reaksiyonlara açıktır. Bu yüzden ağrıları sadece koşarken, ya da sadece topu atarken olabilir.
Koşma Ağrıları :Koşma kaslarının iltihabi reaksiyonu ve şişmesi sonucu oluşur. Kasların formda olmamasından, sert yüzeylerde koşmaktan ve yanlış koşma tekniğinden kaynaklanır. Aileler, çocuklarının yaptığı sporda kullanılan esas kemik ya da kasın şikayetlerinde hemen doktora başvurmalıdır. Performansta azalma, kas-kemik yaralanmasından olabilir. Eklem rahatsızlıkları üstüne gidildikçe kötüleşir ve kalıcı kısıtlılıklara neden olabilir.

Spor yaralanmalarında tedavi

Buz, bası, yukarı kaldırma, destek

Buz, kas spazmını, lokal ağrıyı, kanama ve şişliği azaltır. Etkilenen bögeye 20 dakika süreyle kumaşa veya havluya sarılı buz uygulanabilir. Buz hiçbir zaman direkt deriye uygulanmamalıdır.

Bası, elastik bandajla uygulanacak basınç kas veya eklem yaralanmasına bağlı şişliği azaltır. Kalpten en uzak noktadan başlayarak sarmaya başlamalıdır. Aksi takdirde aşağıda kalan bölgede ödem gelişebilir. Bandaj, içine bir parmak girecek sıkılıkta olmalıdır. Bandajın alt tarafındaki el veya ayak parmakları şişmeye, morarmaya ya da duyarsızlaşmaya başlarsa, bandaj çok sıkı demektir.

Etkilenen kol veya bacağı 15 cm yukarı kaldırma şişliği önler. Çocuk, en konforlu bulduğu pozisyonda kol veya bacağını bükerek tutacaktır.

Askı, koltuk değneği ya da alçı hem ağrıyı azaltır, hem de gereksiz hareketi ve ağırlık bindirmeyi önleyerek iyileşmeyi hızlandırır. Boyun veya omurga yaralanması düşünüldüğünde, çocuk yerinden oynatılmamalıdır. Ona hareket etmeden beklemesi söylenmeli ve yardım çağrılmalıdır.

Kas yaralanmalarında doğru ilk yardım, kasta daha fazla yırtılmayı önler ve kasa kanamayı minimuma indirir. Kas içine bol kanama olması, iyileşmeyi geciktirir.

Rehabilitasyon. Dinlendirip, o kası unutmak çocuklarda geçerli bir metod olamaz. O spora uygun olarak geliştirilen kasın kullanılmaması, atrofiye yani kas erimesine neden olur. Bu da spor sırasında kasın tekrar zarar görmesini kolaylaştırır. Bir sporcunun kası, 4 gün kullanılmadığı takdirde, kuvveti azalmaya başlar. Bu nedenle kas ve kemik yaralanmalarında rehabilitasyon şarttır.

Rehabilitasyon etkilenen uzvun hareket yeteneğini ve kuvvetini eski haline getirmek için yapılır. Böyle bir program, evde, hastane veya okuldaki fizyoterapi  bölümünde uygulanabilir. Önce ısı uygulaması,(duş veya jakuzide) sonra kas egzersizlerinden oluşur.Önce izometrik (eklemi oynatmadan pasif olarak kasılma hareketleri), sonra izotonik (hafif ağırlık kaldırarak) hareketler yapılır. Eklemde ağrı biter bitmez kuvvet egzersizlerine başlanabilir. Ağrı, vücudun henüz kullanılmaya hazır olmadığının sinyalidir. Ergenler, takıma dönmeyerek takım arkadaşlarına haksızlık ettiklerini düşünür, acele ederler. Bu durumda doktorun, kas kuvvetinin yeniden sağlandığı ve ağrısız hareketin mümkün olduğu durumda yeniden spora başlayabileceğini genç sporcuya söylemesi gereklidir.

Dr. Pınar Dayanıklı
Çocuk Hastalıkları Uzmanı