ÜSTÜN ZEKALI VE YETENEKLİ ÇOCUKLAR

Üstün yetenek; çok küçük yaşlardan itibaren belirtileri gözlenebilen ve uygun çevre koşulları ile gelişimi yönlendirilebilinen bir özelliktir. Kişilerin bir ya da bir çok konuda yetenekli olabilmeleri gibi, yine bir ya da bir çok konuda üstün yetenekli olmaları da mümkündür. Bu çocukların koşullara, tesadüflere ve şansa bırakılmaksızın kendilerine ve çevrelerine katkıda bulunan kişiler olarak yetiştirilmeleri mümkün olabilir.

Bununla birlikte; her ne kadar üstün performans gösteren yetişkinlerin üstünlükleri çocuklukta sinyaller veriyorsa da , çoğu durumda üstün özellikler gösteren çocukların, hatta olağanüstü çocuk olarak nitelenenlerin bazılarının yaşamlarında üstün başarı sergilemedikleri bilinmektedir.

Günümüzde potansiyel üstün yeteneğin tanımlanması ve bu kişilerin eğitimi şu dört nedenle önem kazanmıştır:

1. Üstün yetenekliler erken yaşta yönlendirildiklerinde gelişimleri hızlandırılabilir ve düzenlenebilir; dolayısıyla katkıları arttırılabilir.

2. 21. yüzyılın bilgi ve yaratıcılığa dayalı rekabet dünyasında üstün yenekliler kendi aralarında iş, bilim, teknoloji, sanat ve hizmet sektörlerine; doğdukları ya da göç ettikleri ülkelere ve genel anlamda uygarlığa katkıda bulunabilecek değerli birer ekonomik kaynaktır.

3. Kendi haline bırakılıp yönlendirilmediği, kendini gerçekleştirme ve yaratma fırsatını bulamadığı zaman üstün yetenekliler yıkıcı, kendisine ve çevresine zarar verici hale gelebilir.

4. Çağdaş eğitim felsefesi, eğitimde fırsat eşitliği kavramını ,her bireyin gelişim ve öğrenme özelliklerine uygun, çeşitlendirilmiş, zenginleştirilmiş ve farklılaştırılmış eğitim ortamlarını sunmak olarak tanımlamakta; yetenekleri göz önüne almayan uygulamaların getirdiği haksızlıklardan uzaklaşmaya yönelmektedir.

Ülkemizde genel olarak, okul öncesi eğitim dahil olmak üzere genel eğitimin birinci ve ikinci aşamasında zekâ ya da başka yetenekleri açısından üstün özellikler sergileyen çocuklara farklı fırsatlar sunmaktan kaçınılmıştır.

Akarsu, Füsun (2001). Üstün Yetenekli Çocuklar/Aileleri ve Sorunları. Ankara: Eduser Yayınları.

Dünyada uygulanan modellere baktığımızda ise; özellikle gelişmiş ülkelerde bu durumun ısrarla üzerine gidildiği ve söz konusu çocukların akademik, sosyal ve duygusal ihtiyaçlarının karşılanması için küçük yaşlardan itibaren farklı çalışmalar yapıldığı bilinmektedir. Günümüzde Milli Eğitim Bakanlığı da üstün zekâlı ve yetenekli çocukları, çeşitli alanlardaki farklı ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla, Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’ne dahil ederek eğitimlerinin farklılaştırılması ve zengileştirilmesi gerektiğini vurgulamış ve bu çocukların eğitim haklarını özel eğitim yasası ile koruma altına almıştır.

Kimler Üstün Zekâlı ve Yeteneklidir?

Çağlar (1986), 1977 yılında A.B.D.’deki Eğitim Komisyonu’nun (U.S. Office of Education) ileri sürdüğü tanımı aktararak, şöyle bir ifade sunar:

Bu çocuklar saptanan alanların biri, birkaçı veya bunların birleşmesinden oluşan bir bütünlük içinde yüksek başarı gösterirler ve gizil güçlere sahiptirler. Bu yetenek alanları şunlardır:

1) Genel zihin yeteneği,

2) Özel akademik yetenek,

3) Yaratıcı veya üretken düşünme yeteneği,

4) Liderlik yeteneği,

5) Görsel ve sanat yapma yeteneği,

6) Psiko-devimsel (psiko-motor) yetenek

Renzulli (1986) bu tanıma eleştiriler getirmiş ve eklemeler yapmıştır. Özellikle, motivasyon gibi zihinsel olmayan ögelere yer verilmemiş olmasını eleştirmiştir.

Renzulli, yaratıcı hizmetler sunarak başarılı olan bireyler üzerinde yapılan incelemelerin, birbiriyle etkileşim içinde olan üç özellik kümesine sahip olduklarını gösterdiğini belirtmektedir. Bu kümelerden birincisi, genel ve özel yetenek düzeyi; ikincisi, yaratıcılık, yani yeni düşünceler oluşturup, bunları yeni sorunların çözümünde uygulayabilme yeteneği; üçüncüsü de motivasyon, yani, bir işi başından sonuna kadar götürecek görev anlayışıdır. Herhangi bir alanda gerçek üstün bir başarının sağlanması için yukarıda belirtilen bu üç özellik kümesi arasındaki etkileşim gereklidir. Bireyin, bu ölçütlerin hepsinde yaşıtlarının % 85’inden ve en azından birinde % 98’inden daha başarılı olması halinde, üstün biri olarak kabul edilebilir (Ataman, 1984; Davaslıgil, 1991; Hallahan ve Kaufman, 1978; Özsoy, 1984; Renzulli, 1986).

Davaslıgil, Ü. (1991). Üstün Olma Niteliğini Kazanma. Eğitim ve Bilim Dergisi, (82), 62-67.

Çağlar, D. (1986). Üstün zekâlı çocuklar. Çağdaş Eğitim Dergisi, 11(115), 12-18.

Renzulli, J. S. (1986). Systems and models for developing programs for the gifted and talented. Connecticut 06250: Creative Learning Press, Inc.

Fethiye Sezgin
ÖzelEğitimUzmanı /Psikolojik Danışman